اکوسیستم کیفیت آموزش های دانشگاهی
اکوسیستم کیفیت آموزش های دانشگاهی
مقدمه
اکو به معنی خانه و سیستم به معنی مجموعه است. اکو ناظر بر روابط مجودات زنده با محیطشان ونشانگرچگونگی شکل گیری وابستگی عناصرمختلف دریک محیط است(یمنی، 21:1391). هرسیستمی با محیط خود سروکاردارد به این معنی که علاوه برچیزهایی در درون خود(که همان عناصروروابط آنند)، باچیزهای خارج ازخود ومربوط به محیط نیزسروکاردارد. درتعریف محیط بایدبه دو ویژگی آن توجه کافی داشت یعنی محیط را بایدچیزی دانست که خارج از سیستم است(مستقیماً تحت کنترل آن نیست) و تاثیرمهمی برعملکردسیستم دارد.هم محیط برسیستم اثرمیگذارد و هم سیستم برمحیط(رضائیان،52:1392). بنابراین بطور خلاصه اکوسیستم را میتوان با عبارت محیط و موجودات زنده آن تعریف کرد. و این واژه از دو کلمه Endogical و System تشکیل یافته است که به معنای مجموعه موجودات زنده و محیط زندگی آنها میباشد. هر موجود زنده به تنهایی یک سیستم یا مجموعه منظم است و در عین حال ممکن است از سیستمهای کوچکتر تشکیل یابد. وقتی موجودات زنده اجتماع و تشکل مییابند، روابط نظاممندی بین آنها پدیدار میشود و در نهایت وقتی همه موجودات زنده در یک محیط قرار میگیرند، یک سیستم بزرگتر را تشکیل میدهند که به دلیل وجود روابط قانونمند و هدفدار بین محیط و جانداران ، این مجموعه سیستم اکولوژیک یا اکوسیستم نامیده میشود.
با این توضیح دانشگاه را میتوان یک سیستم درنظرگرفت که بعنوان یک موجود زنده وبعلت حضورانسان درآن ازیک پویایی درونی برخورداراست (یمنی،2:1382) واین دانشگاه به عنوان یک پدیده ویاسیستم درکلیتی قراردارد وبه عنوان یک پدیده ویا سیستم درکلیتی قرارداردوبه عنوان یک خرده سیستم دریک سیستم کل عمل میکند پس متاثرازسیستم های پیرامونی خوداست وبدلیل نقش آفرینی انسان دراین مجموعه و پیچیدگی های مختص خود، دیگرنمی توان فرمول ثابتی برای آن تعریف نمود. همانگونه که اسکاراشپیل با تاسی ازتفکرات آلفرد آدلرمی گوید:" فرمول تعلیم وتربیت هنوزپیدانشده است(کوی/یمنی،17:1389) .
آنچه که تعلیم وتربیت را بصورت یک پدیده پیچیده درمیآورد همانا تعدد عوامل سازنده آن وروابط نامحدود بین آن ها وکلیت آن هاست. ولی این عوامل و روابط درمواردگوناگون ثابت نیستند ( کوی/یمنی،20:1389). هیچ پدیده ای را نمی توان بدون درنظرگرفتن پدیده های همراه آن، یعنی بدون توجه به کلیت و پیچیدگی جامعه تفسیرکرد(کوی/یمنی،76:1389). به بیان دیگر دانشگاه درمحیط پرآشوبی به فعالیت خود ادامه می دهد به گونه ای که اگردانشگاه نخواهدخودرا متناسب با شرایط تغییردهد چندان دوام نخواهدآورد. ماکارنگو درجایی میگوید: بهترین رویه دریک زمان معین، درزمانی دیگر بدترین رویه میشود(کوی/یمنی،20:1389) . وآن گونه که مایکل سادلر(1943 – 1861) سال ها پیش درباره مدرسه گفته است که" مسایل خارج ازمدرسه از درون آن مهم ترند. درواقع مسایل خارج ازمدرسه اداره کننده و توضیح دهنده مسایل درونی آن میباشد.او تعلیم وتربیت را زاییده مسایل اجتماع می داند(کوی/یمنی،18:1389). ودرآموزش عالی ودانشگاهها نیز این پیوستاروجوددارد.
ازنظربرتون کلارک (Berton R clorck) دانشگاه، سازمانی به شکل الیگارشی است که تاثیرات حکومت وبازار را متحمل می شود. حکومت از دانشگاه انتظار تولیدخدمات وکالاهایی را دارد که به تداوم آن کمک کند، درعوض بازار دروهله اول دنبال کارآیی خدمات وکالاهاو رقابتی بودن آنهاست(یمنی،15:1382).
اینکه آموزش وپرورش و افکارتربیتی بدون ارتباط با متن سیاسی، اقتصادی واجتماعی بصورت مستقل مدنظر قرارگیردجزئی نگری است که مانعی برای درک عمیق آموزش وپرورش وجامعه می شود که خروجی آن چیزی جزیک بینش ثابت گرا مانندبینش بازتولیدنخواهدبود(کوی/ یمنی،81:1389) واین همان چیزی است که مولانا آن راآفت امروزی برای کسب فهم ودانش می داند یعنی گسسته نگری، جزءنگری وساده گری(مورن وهمکاران/ ترجمه یمنی، 1386، یازده).
پس برای بررسی دانشگاه باید آن را هم از درون و هم از بیرون مورد مطالعه قرارداد وآن را بعنوان یک سیستم باز به حساب آورد؛ ازجمله ویژگی های سیستم باز می توان به این موارداشاره نمود:1- آگاهی نسبت به محیط: هرسیستم مرزی داردکه آن را ازمحیطش جدا می سازد؛ هیچ سیستمی بدون مرز نیست( رضائیان،62:1390). واین شاید همان چیزی است که هانری والون ( 1962 – 1879) تحت عنوان فرهنگ عمومی و فرهنگ تخصصی از آن یاد می کند وبه دنبال اتحاد وهمخوانی آن هاست. فرهنگ عمومی بیانگر چیزی است که انسان را به یکدیگر نزدیک می کند درحالیکه فرهنگ تخصصی غالباً بیانگر چیزی است که آن ها را ازهم جدا می کند(کوی/یمنی، 18:1389).2- بازخور که همان دریافت اطلاعات ازمحیط را گویند 3- آنتروپی منفی : سیستم های باز آنتروپی منفی دارند یعنی میتوانند خود راترمیم کرده،باحفظ ساختارخود، زنده بمانند وحتی باواردکردن انرژی اضافی رشد کنند 4- حرکت به سوی رشد وتوسعه(رضائیان، 1390: 64-62). همانگونه که برنامه ریزی استراتژیک درآموزش عالی، دانشگاه را سیستمی باز میبیند وبه عوامل درونی وبیرونی موثر برعملکرد آن توجه جدی دارد(یمنی، 38:1382).
امروزه موسسات آموزش عالی با مسئله ای دو وجهی مواجهند: ازیکسو نیازبه آن دارند که خود را با الزامات محیط متحول بیرونی مطابقت دهند وازسوی دیگر، سازگاری خلاق باتغییرات بیرونی مستلزم تغییر درنحوه ی نگرش به مسایل درونی(مانند دانشجو، هیئت علمی، کارکنان، فرایندها، ساختارها، فرهنگ سازمانی، روشها، الگوها،سبک رهبری، شیوه های تدریس، سطح تحقیقات و تعاملات) است و این ها همه دریک کلام به همان قضیه کیفیت مربوط می شود. سوال کیفیت درآموزش عالی این است که اولاً هدفهای نظام آموزش عالی تاچه اندازه ازمطلوبیت برخوردارندوثانیاً عناصردروندادی، فرایندی،برون دادی وعملکردی تاچه اندازه بااین اهداف تناسب دارند(فراستخواه،13:1388-12). ازنظریونسکو، کیفیت درآموزش عالی مفهومی چندبعدی است که به وضعیت محیطی، نظام دانشگاهی، شرایط واستانداردهای نظام آموزشی بستگی زیادی دارد(Unesco,1995). تعریفی که بانک جهانی ازکیفیت آموزش ارائه داده دربرگیرنده دو مولفه است: محیط یادگیری وعملکردیادگیرنده ومحیط یادگیری خودترکیبی ازدرون دادها وفرایندهاست و برعملکردیادگیرنده تاثیرمی گذارد(یارمحمدیان،711:1383).
مع الوصف می توان گفت دانشگاه دارای پیچیدگی های خاصی است و به قول هنری مینتزبرگ:" فرایندکارپیچیده را نمی توان با قواعدمعین کردو تولیدات پیچیده را نمی توان با برنامه ریزی و کنترل استانداردکرد(یمنی،24:1382). دانشگاه دربسترتعاملات درونی و بیرونی خود فعال است. مشکلات آن با توجه به این زمینه ها مشخص می شود.راه حل های آن ها بدون توجه به این زمینه ها خیالی خواهدبود(یمنی،21:1382).
عوامل مهم درشکل گیری اکوسیستم دانشگاهی عبارتنداز:
1- زمینه دانشگاه: کنشگران دانشگاهی ( مدیران، اعضای هیات علمی، کارکنان ودانشجویان) باید بتوانند زمینه فعالیتهای دانشگاهی را درحوزه اندیشه خود وارد کنند.مدیریت دانشگاه چه تعریفی ازاستاد، دانشجو و... دارد؟ چه تعریفی از فعالیتهای یادگیری وپژوهشی دارد؟ چه طراحی وسازماندهی راجع به فضای دانشگاهی انجام میگیرد؟ بررسی این پژوهشها بایددر بستر زمینه انجام گیرد. دادهها واطلاعات درارتباط با زمینه نمایان میشوند وکیفیت فعالیتهای دانشگاهی نیزدراین زمینه رخ میدهد. فهم دانش اطلاعات داده ها
2- کارآیی دوره های آموزشی: عوامل موثردرپیشرفت تحصیلی دانشجویان عبارتنداز:
الف) کیفیت مدیریت، رهبری ونظارت ( مدیران دانشگاهی و اعضای هیات علمی)
مدیرآموزش 2 نقش دارد: مربیگری و تسهیل کننده فعالیتهای تحصیلی
ب) کیفیت دانشجو که به سه عامل بستگی دارد: 1- توانایی های شناختی دانشجو 2- شایستگی آموزش های دوره های قبلی او( خانواده، جامعه و مدرسه) 3 – انگیزش های علمی – پژوهشی برای تحصیلات پیشرفته
ج) منابع مالی
3- اعضای هیئت علمی وکارکنان غیرهیئت علمی: پویایی ارتباط اعضای هیات علمی و دانشجویان با حرفه ای بودن کارکنان غیرهیئت علمی درهم آمیخته است.
4 – مدیریت دانشگاه: مدیریت دردانشگاه های امروزی بسیارپیچیده و نیازمند مهارت های شناختی وسازمانی عمیق مدیران آن است. مدیریت دانشگاه، هماهنگ کننده اصلی فعالیت های مدنظردانشگاه است. مدیریت های دانشگاه پیشرو به مسئله پیچیدگی، سازمان یافتگی و تعادل های پویا ( سازگاری با پیرامون) با توجه به تعارض ها (بی نظمی درقالب نظم) توجه جدی نشان می دهند.
5- موقعیت یادگیری درکلاس درس: ویژگی های یک کلاس دانشگاهی به شرح ذیل است:
1) وجود جریان اطلاعات درکلاس که ایجادسوالات جدید وشناخت را درپی خواهد داشت. 2) تعامل معلم ودانشجویان وسوگیری دراین رابطه ها 3) کلاس موقعیتی است که تاثیرات گذشته معلم با او همراه است. 4) ظهور روابط اجتماعی درکلاس که بصورت ارتباط خاص با دانش نمایان می شود. 5) کلاس موقعیتی است که درآن شناخت کم و بیش بازسازی میشود وتکامل می یابد. جریان شناخت نقد شناخت شناخت جدید (محافظه کاری وانتقاد دولبه جریان کلاسی میشود). 6) درکلاس، دانش یکی ازمنابع قدرت معلم است که به صورت نابرابر توزیع شده است (یمنی،1391 : 41-28).
ماهیت قدرت درموقعیت های آموزشی دردانشگاه ( کلاس درس)
با سه واژه توانایی، تاثیرو قدرت مواجهیم.
تاثیر، یک رابطه اجتماعی است که درآن شخص ( یاگروه) رفتارشخص دیگر( یا گروه دیگر) را فقط ازطریق فرایند ارتباطات تغییرمیدهد. تاثیرضرورتاً سلطه را در پی ندارد مانند تاثیرمعلم بردانشجویان وبرعکس. اشنایدرتاثیر را انتقال مولد قلمداد می کند که محرک خلاقیت است.
توانایی: رابطه ای است که درآن تغییر رفتاردیگری از طریق اعمال نظری(مثبت یا منفی، مزیت یا محرومیت) بدست میآید که می توان آن را درمورد اوبه کاربرد. معلم با ایجاد انگیزه در دانشجو میتواند موقعیت یادگیری دانشجو را تغییردهد.
قدرت: توانایی انجام عملی برانسان است . یا استعداد یک کنشگردراعمال کنش های موثر. درمفهوم قدرت، عمل اجباربرای ایجاد کنش های کارآمد موردنظرازنظر دارنده قدرت وجود دارد. ماکس وبرمعتقداست:" قدرت، دربطن رابطه اجتماعی، فرصت پیروزکردن اراده فرد حتی باوجود مقاومت دیگری است (یمنی،1391 : 43-42).
انواع قدرت درکلاس:
1- قدرت نهادی : نهاد گروه اجتماعی سازمان یافته است که قواعد خارج از اراده اعضای خود دارد.نهاد دانشگاه است که معلم را مشخص کرده و به او چنین قدرتی را تفویض میکند. ابزارهای این قدرت نمرات امتحانی، ارزیابی دانشجویان و برنامه ریزی جریان کلاسی است.
2- قدرت شناختی: با این قدرت معلم میتواند با هم بودن خلاق را درفعالیت های گروه کلاس به وجود آورد. تولید اطلاعات و جریان اطلاعات درمحیطی که معلم صرفاً از قدرت نهادی استفاده میکند کمتراست و بازتولید وکسب نمره ازآنچه که معلم درکلاس درس ارائه کرده است دراین گونه مواردبیشتربچشم میخورد.
3 – قدرت عاطفی: معلم قدرت خود را ازاحترام و تکریمی که دانشجویان به او دارند، به دست میآورد. منبع قدرت عاطفی درعشق و احترامی است که هرفرد به دیگری دارد. چنین قدرتی به سوی وابستگی سوق می یابد و معلم الگو و آرمان برای دانش آموز می شود و می تواند با ترکیب قدرت های دیگربه تاثیرتبدیل شود ودراین حال از ترکیب این سه نوع قدرت به تعبیراشنایدر تاثیرمولد متولد می شود ودراین حالت آموزش دانشگاهی به دیالکتیک فرهنگ عمومی و فرهنگ تخصصی ( ازنظروالون ولانژوین) نزدیک خواهدشد.(یمنی،1391 : 48-43).
منابع مورداستفاده:
رضائیان، علی(1390). تجزیه وتحلیل وطراحی سیستم. تهران: انتشارات سمت.
فراستخواه، مقصود(1388). دانشگاه ایرانی ومساله کیفیت.تهران:انتشارات آگاه.
کوی، لوتان.آموزش و پرورش فرهنگها وجوامع، ترجمه محمدیمنی دوزی سرخابی(1389)، تهران: انتشارت سمت.
مورن، ادگار ،راول دومینگوموتا وامیلیوروخرسییورانا.اندیشه پیچیده و روش یادگیری درعصرسیاره ای ترجمه محمدیمنی دوزی سرخابی(1387)، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی واجتماعی.
یمنی دوزی سرخابی، محمد(1382). برنامه ریزی توسعه دانشگاهی. تهران:انتشارات دانشگاه شهیدبهشتی.
یمنی دوزی سرخابی،محمد(1391). کیفیت در آموزش عالی.تهران: انتشارات سمت.
یارمحمدیان،محمد(1383).کیفیت درآموزش عالی: دایره المعارف آموزش عالی، بنیاددانشنامه بزرگ فارسی.
ابهامات:
- آیا بازتولید دانش در دانشگاهها بعنوان کارکرد نامطلوب شناخته می شود؟
- با توجه به مفهوم اکوسیستم وتاثیروتاثر مستتر درآن آیا می توان موضوع استقلال دانشگاهی رامطرح کرد؟
- باتوجه به تغییرات و مفهوم پیچیدگی آیا می توان برای دانشگاهها سیاستگذاری و درامتداد آن برنامه ریزی به مفهوم واقعی انجام داد؟